Laboratorium Filhelleńskie


Laboratorium Filhelleńskie Wydziału Artes Liberales skupia badaczy różnych dyscyplin i specjalności, m.in. hellenistów, filologów klasycznych, polonistów, którzy zajmują się szeroko pojętymi zagadnieniami recepcji dziedzictwa greckiego antyku oraz kultury Grecji nowożytnej. Szczególne miejsce w pracach zespołu zajmuje filhellenizm romantyków polskich oraz dziewiętnastowiecznej Europy Środkowej i Wschodniej. 
Prace Laboratorium Filhelleńskiego zapoczątkował projekt dotyczący filhellenizmu w romantyzmie polskim na tle tendencji literatury i kultury Europy w XIX wieku. W projekcie brali udział badacze z IBI UW (poprzednio OBTA UW) oraz innych ośrodków uniwersyteckich, zwłaszcza UMK, UAM, UŚl, UwB, PAP, UJ, UG:  prof. Maria Kalinowska (UMK/UW) – kierownik projektu;  prof. Jerzy Axer (UW); dr hab. Małgorzata Borowska, prof. UW (UW); dr hab. Jarosław Ławski, prof. UwB; prof. Elżbieta Wesołowska (UAM); dr hab. Michał Kuziak (PAP); dr Joanna Wnuczyńska - sekretarz zespołu; dr Urszula Cierniak (AJD Częstochowa); dr Piotr Chomik (UwB); dr Mirosław Kruk (UG /Muz. Nar. Kraków); mgr Marcin Bajko; mgr Karolina Berezowska (UW); mgr Maciej Junkiert (UAM); dr Przemysław Kaniecki (UMK); dr Przemysław Kordos (UW); mgr Krzysztof Korotkich (UwB); dr Jacek Raszewski (UW) oraz inne osoby z różnych uczelni zapraszane do współpracy. 

Prace zespołu stanowią kontynuację wcześniejszych, międzyuczelnianych i interdyscyplinarnych badań prowadzonych również w OBTA, dotyczących recepcji dziedzictwa antycznego w nowożytnej Europie: „Antyk romantyków – model europejski i wariant polski” (1997-2000, grant zespołowy KBN – 1 H01 047 12, Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i w Europie Środkowo-Wschodniej UW); „Przekształcenia antycznych mitów, tematów i symboli w literaturze i sztuce romantyzmu i modernizmu” (2001–2004, grant zespołowy KBN – 5 H01C 03421, Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i w Europie Środkowo-Wschodniej UW). Zespół Filhelleński realizuje projekt pt. „Filhellenizm romantyków – specyfika polska i konteksty europejskie (słowiańskie i zachodnie)’ (grant MNiSZW - 1H01C 053 30) Projekt stanowi pierwszą w polskich badaniach humanistycznych próbę monograficznego ujęcia filhellenizmu jako elementu XIX-wiecznej kultury polskiej oraz środkowo- i wschodnioeuropejskiej, zwłaszcza słowiańskiej. Dotychczasowe prace na temat filhellenizmu w Polsce – cenne i ważne – pisane były najczęściej z jednej, wybranej perspektywy: zwłaszcza filologii klasycznej, kultury nowogreckiej czy historii literatury polskiej. Naszym celem jest:
  1. ujęcie filhellenizmu w jego różnych aspektach: politycznym, społecznym, obyczajowym, kulturalnym, a przede wszystkim historycznoliterackim;
  2. całościowe ujęcie filhellenizmu jako składnika polskiej kultury XIX wieku, a nie tylko elementu przejętego mechanicznie z Zachodu Europy. Chcemy zbadać interferencje filhellenizmu dziewiętnastowiecznego z kulturą romantyzmu polskiego, czyli spróbować odpowiedzieć na pytanie, jak wieloreligijność i wielonarodowość kultury polskiej XIX wieku wpływała na kształt polskiego filhellenizmu, a także jak filhellenizm funkcjonował w tej kulturze i jak ją kształtował. Czyli jaki kształt kultura polska nadała filhellenizmowi, który był zjawiskiem ogólnoeuropejskim, i jak filhellenizm stawał się częścią polskiej kultury romantycznej.
Kontekstem dla tych prac są następujące zagadnienia:
  • relacja między filhellenizmem a hellenizmem rozumianym jako fascynacja kulturą antycznej Grecji,
  • ale także – i to jest nowość programu – szersza refleksja nad sposobem, w jaki filhellenizm, tradycyjnie uważany za “produkt” kultury zachodniej spotyka się (zderza? współbrzmi?) z wpływami bizantyńskimi w dziewiętnastowiecznej kulturze polskiej, (zwłaszcza obszarów pogranicza dawnej Rzeczypospolitej),
  • relacja między filhellenizmem a polskimi romantycznymi koncepcjami Słowiańszczyzny (wschodniej, zachodniej, południowej), zwłaszcza w twórczości i myśli Mickiewicza, Słowackiego i Norwida,
  • relacje, w jakie wchodzi filhellenizm z polskimi dążeniami niepodległościowymi, a zwłaszcza ich obrazem w literaturze romantyzmu.
Projekt składa się z czterech części o odmiennym charakterze badawczym, zwłaszcza metodologicznym (choć oczywiście między nimi zachodzą wzajemne relacje). Te cztery elementy projektu wyznaczają również etapy jego realizacji.

Część I
Zebranie dokumentacji dotyczącej poszczególnych zadań badawczych (m.in. udziału Polaków w europejskich przedsięwzięciach filhelleńskich, polskich podróży w XIX wieku do Grecji, łącznie z relacjami z tych podróży, relacji z greckich walk niepodległościowych w prasie polskiej trzech zaborów, ze szczególnym uwzględnieniem Wilna i środowiska uniwersyteckiego, literatury popularnej dotyczącej greckich walk niepodległościowych kształtujących wyobrażenia tych walk wśród romantyków polskich, społeczności greckich na kresach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej i ich kontaktów z Polakami, polskich tłumaczeń ludowych pieśni nowogreckich, ich wydań oraz społecznego obiegu, europejskiego ruchu solidarności z polskimi emigrantami popowstaniowymi i jego filiacji z ruchem filhelleńskim.

Część II
W kręgu historii idei – rozróżnienia terminologiczne i problemowe 1. Specyfika kulturowa i polityczna filhellenizmów europejskich (zwłaszcza warianty: niemiecki, francuski, angielski, rosyjski i szerzej - słowiański) jako punkt wyjścia do rozważań nad specyfiką polskiego filhellenizmu. 2. Hellenizm i filhellenizm a zagadnienie tożsamości narodowej i kulturowej narodów europejskich w XIX wieku (wariant łaciński i bizantyński). 3. Hellenizm, filhellenizm, bizantyńskość w kulturze dziewiętnastowiecznej Polski (w kontekście kultur słowiańskich).

Część III
W kręgu historii literatury i sztuki oraz narodowej wyobraźni. Analizy i interpretacje 1. Monograficzne ujęcie filhellenizmu w wileńskim środowisku uniwersyteckim (działalność Grodka, krąg filomacki, prasa). 2. Mickiewicza rozumienie obrzędu dziadów z związku z greckimi - archaicznymi obrzędami uczty kozła: źródła etnologiczne i historycznoliterackie tej wizji (wileński krąg badań neohelleńskich). 3. Mickiewicza i Słowackiego koncepcje Słowiańszczyzny a ich stosunek do hellenizmu i filhellenizmu. 4. Słowackiego Podróż z Neapolu do Ziemi Świętej a romantyczne podróżopisarstwo po Grecji (wątki filhelleńskie). 5. Słowacki w kręgu prawosławia (obraz i wpływy prawosławia w twórczości poety – między odrzuceniem a przyswojeniem). 6. Grecja i Bizancjum wobec Orientu i islamu w poetyce romantycznej powieści poetyckiej (wariant byronowski i wariant polski). 7. Filhellenizm i polska recepcja pieśni nowogreckich a interferencje literacko - kulturalne polsko – greckie, ze szczególnym uwzględnieniem twórczości Dunin-Borkowskiego (pytanie o sposób przyswojenia poetyki i wątków pieśni nowogreckich przez literaturę polską i wpływy polskie w tłumaczeniach pieśni nowogreckich). 8. Bohaterowie kultury i historii nowogreckiej w polskiej powieści XIX wieku – rekonesans (m.in. Botzaris,Ypsilantis). 9. Filhellenizm jako maska dla polskich problemów niepodległościowych (w kręgu motywów literackich).. 10. Filhellenizm, hellenizm, bizantyńskość w twórczości Norwida. Próba ujęcia monograficznego stosunku Norwida do filhellenizmu, ze szczególnym uwzględnieniem miejsca Grecji w historiozofii Norwida. 11. Grecja w koncepcjach historiozoficznych i estetycznych polskich romantyków (z uwzględnieniem relacji między kulturą grecką a kulturą rzymską).

Część IV
Dwudziestowieczne kontynuacje i reperkusje filhellenizmu XIX wieku 1. Polska podróż grecka w XX wieku w tradycja dziewiętnastowieczna podróży do Grecji (wątki, motywy, konwencje). 2. Dwudziestowieczne powroty do Grecji w kulturze filmowej Europy Zachodniej (polska i zachodnioeuropejska recepcja filmów z wątkami nawiązującymi do dziewiętnastowiecznego filhellenizmu, filmów-adaptacji dzieł antycznych i współczesnych tekstów greckiej literatury). 3. Taniec i obrzęd antyczny jako element dwudziestowiecznych powrotów do kultury greckiej.

Konferencje i seminaria
W ramach prac zespołu badawczego odbywają się konferencje i seminaria otwarte dla pracowników naukowych, doktorantów i studentów – tak członków zespołu, jak i spoza zespołu.

I Konferencja: 08.04.2006, OBTA UW, „Bizancjum Wschodu i Zachodu”
  1. Dr Przemysław Marciniak (UŚl): Bizancjum Wschodu i Zachodu - legenda Bizancjum w XIX i XX wieku
  2. Dr Urszula Cierniak (AJD Częstochowa): Rosyjskie pojmowanie bizantynizmu
  3. Dr hab. Małgorzata Borowska, prof. UW (OBTA UW): Dlaczego Fokas? Dramat Nikosa Kazandzakisa „Nikiforos Fokas”
  4. Mgr Karolina Berezowska (OBTA UW): Νauczanie historii Bizancjum we współczesnych greckich podręcznikach szkolnych
    ii) Bizancjum w powieści Maro Duka „Ένας σκούφος από πορφύρα”.
II Konferencja: 30.06.2006, OBTA UW,
  1. Prof. dr hab. Maria Kalinowska (UMK, OBTA UW): Termin «filhellenizm» w badaniach nad XIX w. Podstawowe rozróżnienia terminologiczne: «hellenizm» a «filhellenizm»
  2. Mgr Tadeusz Matraszek (UAM): Hellenizm w Polsce od XVI do XVIII wieku
  3. Mgr Przemysław Kordos (OBTA UW), Mgr Jacek Raszewski (OBTA UW): Kiedy Grecy polubili Bizancjum?
- Druga część spotkania dot. dyskusji na temat planowanej publikacji pod redakcją Małgorzaty Borowskiej, Marii Kalinowskiej i Jarosława Ławskiego zatytułowanej „Filhellenizm w Polsce. Rekonesans”

III Seminarium: 02.12.2006, OBTA UW
  1. Prof. Maria Kalinowska (UMK, OBTA UW), Wprowadzenie do dyskusji. Termin „filhellenizm” w badaniach nad XIX-wieczną kulturą polską (w kontekście europejskim)
  2. Mgr Przemysław Kordos (OBTA UW), Filhellenizm. Materiały bibliograficzne w zbiorach PSH OBTA UW (komunikat)”
- Druga część spotkania dot. dyskusji na temat planowanej publikacji pod redakcją Małgorzaty Borowskiej, Marii Kalinowskiej i Jarosława Ławskiego zatytułowanej „Filhellenizm w Polsce. Rekonesans”.

IV Konferencja: Wyspiański i Kazantzakis i modernistyczne wizje antyku (7-9.11.2007) w ramach Międzynarodowej Szkoły Humanistycznej OBTA UW (5 -12.11.2007) Zob. Załącznik nr 1. V Konferencja: 30.03. 2007, OBTA UW
  1. Prof. dr hab.Elżbieta Wesołowska (UAM): „Efekt obcości” w kreowaniu Greków i innych cudzoziemców w twórczości Juliusza Słowackiego
  2. Mgr Tadeusz Matraszek (UAM): Sposób kreowania bohaterów greckiego powstania w gazetach poznańskich XIX wieku
Dyskusja nad referatami.

VI Seminarium: 16.06. 2007, OBTA UW
  1. Prof. Jerzy Axer (OBTA UW): Orka na ugorze. Filhellenizm wobec tradycyjnie łacińskiej orientacji kultury polskiej
  2. Prof. Maria Kalinowska (UMK/OBTA UW): Wprowadzenie. Filhellenizm romantyków – specyfika polska i konteksty europejskie. Perspektywy badawcze
  3. Dr hab. Jarosław Ławski (prof. UwB): Bizancjum romantyków. Historia i kultura Cesarstwa Wschodniego w optyce środkowoeuropejskiej
Dyskusja nad dalszymi pracami zespołu na podstawie rozesłanych referatów.

VII Konferencja: 29 lutego 2008, OBTA UW, „Epimenides Norwida jako poemat filhelleński” W programie następujące wystąpienia:
  • Prof. Maria Kalinowska (UMK/OBTA UW), Wprowadzenie. Epimenides i W rocznicę powstania styczniowego Norwida - wymiary filhellenizmu Norwida
  • Prof. Elżbieta Wesołowska (UAM), Wizerunki mędrców u Norwida – Epimenides
  • Prof. Grażyna Halkiewicz-Sojak (UMK), Byron – Epimenides. Podstawy Norwidowskiej paraleli w Epimenidesie
  • Dr hab. Michał Kuziak (PAP), Grecja jako język romantyków. Wokół Epimenidesa Norwida
  • Prof. Maria Kalinowska (UMK/OBTA UW), Grecja w „greckich lirykach” Norwida (Marmur – biały, Z listu do Włodzimierza Łubieńskiego)
  • Monika Woźna (St. Helleńskie,OBTA UW), Postać Marko Botzarisa w literaturze XIX wieku (komunikat)
  • Dr Przemysław Kordos (OBTA UW), Powstanie greckie jako maska dla wydarzeń powstania styczniowego w powieści Kazimierza Gregorowicza Karaiskakis. Obrazek historyczny z epoki Powstania Greckiego w roku 1819"
28.06. 2008 spotkanie Zespołu Filhelleńskiego w Toruniu
Program.

Publikacje
Nota o książce – Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego (strona internetowa) Filhellenizm w Polsce. Rekonesans, pod red. nauk. Małgorzaty Borowskiej, Marii Kalinowskiej, Jarosława Ławskiego, Katarzyny Tomaszuk Książka składająca się z przeszło dwudziestu studiów, dokumentuje pionierski na polskim gruncie interdyscyplinarny projekt badawczy, skupiający badaczy kilku pokoleń i kilku środowisk naukowych (m.in.: J. Axer, M. Kalinowska, M. Borowska, L. Droulia, J. Ławski). Trudny do rozwikłania konglomerat kulturowych orientacji romantyków polskich - antyrosyjskiej i prołacińskiej, a zarazem wyraźnie filhelleńskiej - został wprowadzony w nowy obszar problematyki. W tej książce, inspirującej i otwierającej nowe perspektywy badawcze, filhellenizm został ukazany w wielości swoich kulturowych uwikłań oraz w swoich paradoksach, dotąd pomijanych w polskiej literaturze przedmiotu. Tom nie tylko uzupełnia istotną lukę w polskich badaniach problematyki filhelleńskiej, ale też proponuje jej interesujący, pojemniejszy model. Takie ujęcie pozwala przez pryzmat filhellenizmu spojrzeć w nowy sposób nie tylko na polski ethos romantyzmu i historii (uwzględniając choćby rolę greckiego przykładu dla kształtowania nowej formuły patriotyzmu), lecz także na dynamikę europejskiej kultury, rewindykując jej nowe obszary, dotąd niedocenione, niemniej jednak o pierwszoplanowym znaczeniu dla kulturowej tożsamości Europy. Rodzaj publikacji: naukowa Warszawa 2007 ISBN 978-83-235-0350-7